Vladimir Poetin zet het ‘Masker van Gezond Verstand’ af

Door Dr. David Bernstein, Maastricht University en CEO, SafePath Instituut | 7 april, 2022

De afgelopen zes weken hebben we geschokt en geschokt gereageerd op de wreedheid die Vladimir Poetin op Oekraïne heeft losgelaten. En toch lijken we bij elke nieuwe terreurdaad nog steeds verbaasd over zijn vermogen tot meedogenloze, moedwillige vernietiging. Sterker nog, veel commentatoren hebben hun verbazing uitgesproken over het feit dat Poetin, die eerder zo voorzichtig en gematigd was geweest in zijn agressie jegens het Westen – doelen koos, zoals Georgië, de Krim, Donetsk en Loehansk, die waren gekalibreerd om een westerse reactie te vermijden – zou nu deelnemen aan een brutale aanval op heel Oekraïne. We kunnen dit ogenschijnlijk onkarakteristieke gedrag echter verklaren als we bedenken dat Poetin een psychopaat lijkt te zijn.

In 1941 publiceerde de psychiater Hervey Cleckley ‘The Mask of Sanity’, zijn baanbrekende werk over psychopathie. Hij stelde voor dat psychopaten psychische stoornissen hebben die net zo ernstig zijn als die van schizofrenen, hoewel ze niet psychotisch zijn. In plaats daarvan is hun waanzin moreel, verborgen achter een schijn van normaliteit: het masker van gezond verstand. Het boek van Cleckley bevat veel casusbeschrijvingen van psychopaten in het dagelijks leven: doktoren, advocaten, enzovoort. Hij merkte op dat in bepaalde situaties, bijvoorbeeld onder invloed van alcohol, het masker van gezond verstand af zou gaan om de ware aard van de psychopaat te onthullen. Hij speculeerde zelfs dat het dragen van het masker moeite kost en dat psychopaten een gevoel van opluchting of zelfs plezier ervaren wanneer ze het masker afzetten.

In mijn eigen onderzoek en schrijven heb ik erop gewezen dat psychopaten verschillende kanten van zichzelf hebben, verschillende emotionele toestanden. In schematherapie, die ik heb aangepast om psychopathische patiënten te behandelen, noemen we deze kanten ‘modi’. In feite hebben we allemaal verschillende ‘kanten’ van onszelf: manieren waarop we denken, voelen en ons gedragen in verschillende situaties. De modi bij psychopaten zijn echter vaak extreem. In veel omstandigheden kunnen psychopaten vriendelijk, minzaam en meewerkend overkomen. Deze zelfde personen kunnen echter plotseling, “uit het niets”, mishandeling of zelfs moord plegen. Soms zijn deze handelingen instrumenteel, ontworpen om een doel te bereiken, zoals overplaatsing naar een andere faciliteit of wraak nemen voor een vermeende kleine of fout. Op andere momenten kan de motivatie een gril zijn (“Ik had zin om het te doen!”), Of het ‘plezier’ van toegeven aan iemands sadistische neigingen.

In deze beschrijvingen zien we twee van de meest centrale modi van de psychopaat. We noemen zijn aangename, charmante kant de ‘Conning Manipulator-modus’. Het is het masker van gezond verstand dat hij gewoonlijk aan de wereld presenteert – een kant die bedrog en manipulatie gebruikt om zijn doelen te bereiken, terwijl hij zijn agenda voor het publiek verborgen houdt. Wanneer de psychopaat het masker afzet, onthult dat vaak een andere kant, de ‘Predator-modus’. Deze kant gebruikt koude en vaak berekende agressie om iemand of iets te vernietigen, om meedogenloos een dreiging, obstakel of rivaal uit de weg te ruimen. Wanneer een psychopaat zich in de Predator-modus bevindt, gedraagt hij zich op een manier die emotieloos is, zelfs robotachtig. Het is ‘gewoon zakelijk’.

Bij Poetins invasie van Oekraïne zien we het monsterlijke gezicht van de Predator-modus, het gezicht dat hij zorgvuldig verborgen hield achter het masker. In feite was dit gezicht er al die tijd geweest, als we ervoor hadden gekozen het te zien: bij de verwoesting van Tsjetsjenië en Syrië, het steunen van Assad, de moord op politieke tegenstanders, enzovoort. En toch was Poetin er altijd in geslaagd genoeg zelfbeheersing uit te oefenen om deze kant van zichzelf niet aan het Westen te onthullen. Deskundigen op het gebied van psychopathie, zoals Robert Hare, hebben opgemerkt dat zelfbeheersing een van de kenmerken is van een ‘succesvolle psychopaat’, bijvoorbeeld de ‘slangen in pakken’ die de zakenwereld en de politiek bewonen.

Dit roept de vraag op, waarom verloor Poetin nu zijn zelfbeheersing? Was het zijn isolement tijdens de pandemie? Zichzelf omringen met jaknikkers die zijn nationalisme versterkten en hem van de werkelijkheid isoleerden? Paranoia? Of een rationele berekening dat de beweging van Oekraïne naar Europa een bedreiging vormde voor zijn regime?

Al deze factoren hebben waarschijnlijk een rol gespeeld, maar er is nog een andere factor, een psychologische, die de balans van contemplatie naar invasie kan hebben doen doorslaan: de voldoening van het ontmaskeren van de Predator-modus. Ongestraft vernietigen. Het demonstreren van de macht om te bepalen wie leeft en sterft. Het wereldtoneel domineren terwijl het Westen met hulpeloze afgrijzen toekijkt.

Poetin heeft sinds zijn aantreden als president van Rusland in 2000 gestaag aan macht geaccumuleerd. Met elke nieuwe toename van de macht ontketende hij zijn agressie op een manier die in verhouding stond tot zijn vermogen om ermee weg te komen. Nu, nadat hij de afgelopen tien jaar een bijna ongeëvenaard arsenaal aan ultramoderne wapens had verzameld, berekende hij blijkbaar dat hij hun vernietigende kracht op Oekraïne kon ontketenen. Aan de ene kant lijkt hij zich enorm misrekend te hebben en de moed en vindingrijkheid van de Oekraïners te hebben onderschat, evenals de economische reactie van het Westen. We moeten echter toegeven dat hij, door de wereld zijn ‘aas in het gat’ te laten zien – de nucleaire kaart – erin is geslaagd de westerse leiders angst aan te jagen, hen tot omstanders heeft teruggebracht terwijl hij steden bombardeert en belegert en moedwillig burgers vermoordt. Nucleaire terreur is de ultieme vervulling van de Predator-modus. Het is de kracht om de wereld te vernietigen, gewoon omdat het kan.

De historicus Robert Caro heeft zijn carrière besteed aan het bestuderen van politici en macht. Hij bedacht de uitdrukking ‘macht onthult de persoon’. Hiermee bedoelt hij dat succesvolle politici vaak veel moeite doen om hun ware motieven, evenals hun ware aard, te verbergen totdat ze de macht hebben verworven. Als ze eenmaal de macht hebben om straffeloos te handelen, zetten ze het masker af en onthullen ze de persoon en de verborgen agenda die er altijd al was. Poetin had blijkbaar het gevoel dat hij genoeg macht had verzameld om zijn ware aard voor de westerse wereld te onthullen. Misschien vindt hij het zo leuk. Tegelijkertijd heeft hij het masker zorgvuldig onderhouden voor het Russische volk, voor wie hij nog steeds een held is die vecht tegen de nazi’s in Oekraïne. Blijkbaar is het onthullen van zijn ware aard aan zijn eigen volk een risico dat hij zich niet kan veroorloven.